نگاه اجمالی

کمتر جانوری چون شتر می*تواند ادعا کند که این چنین اثر تعیین کننده*ای در تاریخ بشر داشته است، و اغراق نیست اگر ادعا شود که زندگی بدون وجود او برای انسانهایی که در منطقه بزرگی از جهان یعنی بیایان زندگی می*کردند، ناممکن بوده است. و احتمالا تمدن هرگز در آفریقای شمالی و آسیای صغیر گسترش نمی*یافت.

خانواده شترها شامل دو گونه از شترهای کوهاندار که در آفریقا و آسیا به چشم می*خورند و همچنین شترهای بی کوهان آمریکا می*شود. شترهای کوهاندار دارای قدرت مافوق تصوری در زمینه مقاومت در مقابل شرایط سخت کویری ، بدون نوشیدن آب برای مدت طولانی هستند. آنها که از بوته*های خار کویر تغذیه می*کنند، می*توانند بدون آب در سفرهای طولانی کویری زنده بمانند. کوهان این شترها سلولهای چربی را انبار کرده و در زمان نبودن غذا از آن به عنوان منبع انرژی استفاده می*کند.
پاهای پهن شتر کوهاندار از فرو رفتن این حیوان در ماسه*های نرم جلوگیری می*کند. ساختمان بدن شتر چمن خوار بی کوهان ٬ فامیل کوچک شتر ، برای زندگی در زمینهای پر از سنگ ، در ارتفاعات بالا تطبیق دارد.

تاریخچه

شتر بیشتر از هفت هزار سال پیش اهلی گردید و از دو هزار سال پیش تاکنون هیچ گونه شتر یک کوهانه وحشی در دنیا دیده نشده است. شتر دو کوهانه تا پیش از 5000 سال پیش اهلی نشده بود و هنوز نوع وحشی آن در صحرای گبی در مغولستان وجود دارد ولی شتر دو کوهانه مانند شتر یک کوهانه در توسعه تمدن در مناطق بیابانی موثر بوده است .

امتیاز شتر بر دیگر جانوران

به طور کلی شتر نقش عمده*ای در بازرگانی و حمل کالا ی گرانبها در راههای بیابانی بی آب و آبادانی داشته که در همان مسیر*ها در حال حاضر شهرهای فراوانی ساخته شده است. شتر در مقایسه با دیگر جانوران ، مانند اسب کاملا استثنایی است. چون نیاز بسیار کمی به آب در مسافتهای طولانی و شرایط سخت بیابان دارد. در ضمن شکل بدن این جانور ، بسیار مناسب برای آب و هوای گرمسیری است. بدن جانور در قسمت بالای کمر باریک است و بنابراین در گرمترین ساعات روز که آفتاب کاملا عمودی می تابد سطح کمی از بدن آن در تماس با پرتو مستقیم خورشید قرار می گیرد.

اهمیت شتر

سازگاری جانور با محیط زیستش به نحوی است که حفظ تعادل مایع در بدن در هماهنگی کامل با عمل دیگر یاخته*ها در شرایط سخت خشکی می*باشد، آنچه نبود آن در دیگر جانوران باعث مرگشان در همان شرایط می*گردد. کوهان برجسته شتر نیز یکی دیگر از بخش های مهم بدن اوست که در با شرایط محیطی هماهنگی کامل دارد. قبلا تصور می*شد که کوهان محل اندوختن آب است، در حالی که می*دانیم اینجا محلی برای اندوختن حدود پنجاه کیلوگرم چربی با دو عمل کرد متفاوت می*باشد.

یکی به عنوان عایق گرما در پرتو سوزان خورشید و دیگری اندوخته*ای از انرژی و آب است. زمانی که چربی می*سوزد، هیدروژن آزاد می*گردد که با اکسیژن موجود در هوا ترکیب شده و تولید آب می*نماید، چیزی حدود 21 لیتر آب از 20 کیلوگرم چربی. این فرایند باعث ایجاد گرمای فراوانی می*گردد، که واکنش طبیعی آن تعریف می*باشد، ولی نتیجه نهایی آن در بدن شتر ایجاد آب برای رفع تشنگی ، مخصوصا در سفر می*باشد که این امر بخصوص در شتر به عنوان حیوانی باربر بسیار حائز اهمیت است.

قدرت شتر

شتر در کاروان بین 170 تا 270 کیلوگرم بار را با سرعتی معادل 4 – 5 کیلومتر در ساعت حمل می*کند. در کاروان معمولی شتر پنج روز حرکت می*کند، و پس از آن آب و غذا دریافت می*کند. هر شتر می*تواند هفت روز بدون آب و غذا کار کند، در حالی که اگر کار نکند نصف این مدت را می*تواند تحمل کند .

فواید دیگر شتر

شتر به غیر از خاصیت باربری عرضه کننده یک رشته تولیدات مهم می*باشد. شیر آن بسیار چرب و پر از مواد غذایی است. گوشت آن خوراکی و از پوست آن کمربند ، صندلی و لباس تهیه می*کنند. پشم آن برای تولید فرش و چادر و ار پیخال کاملا خشک آن به عنوان سوخت استفاده می*گردد. به عبارت دیگر می*توان گقت کمتر قسمتی از شتر وجود دارد که بی*مصرف و دور انداختنی باشد و به همین جهت چندان شگفت انگیز نیست که قبایل بادیه نشین تصور می*کنند که شتر گرانبها ترین دارایی آنهاست.

گرانترین مورد استفاده شتر

نوع بهتر استفاده یا بهتر بگوییم استفاده نادرست از شتر در حمل مواد مخدر و سایر کالاهای با ارزش مانند سنگهای گرانبها و طلا می*باشد. این مواد را در کیسه*های پلاستیکی قرار داده و به حیوان زبان بسته می*دهند تا بخورد، در صورت عدم وجود آشکارساز با اشعه ایکس در گمرک مربوطه که قادر به تشخیص باشد، این مواد را بعد ار عبور از مرز یه صورت دفع طبیعی و یا با کشتن حیوان ، به دست می*آورند.

شتر دوکوهانه

طبقه*بندی علمی

فرمانرو: جانوران

شاخه: طنابداران

رده: پستانداران

راسته: جفت*سمان

خانواده: شُتُرسانان

سرده: شترها

گونه: C. bactrianus

نام علمی

شتر دوکوهانه

کارل لینه٬ ۱۷۵۸

شتر دو کوهانه (شتر بلخی) گونه*ایی از شترسانان است که در خاور دور، آسیای میانه و خاورمیانه زندگی می*کند.

دانشمندان معتقدند که برخلاف شتر یک کوهانه که درجنوب عربستان اهلی شده*است شتر دوکوهانه توسط عشایر کوچ نشین آسیای مرکزی، مغولستان و شمال چین اهلی شده*اند و این کوچ نشینان شتر دوکوهانه را به منظور حمل و نقل و کارهای سخت اهلی کرده*اند بعدها بر اثر پیشرفت تمدن و به وجود آمدن روستاها و دهکده*ها و استقرار عشایر کوچ رو، از شتر دوکوهانه برای شخم زنی و لشکرکشی و استفاده از پشم و گوشت و پوست نیز استفاده شده*است. تاریخچه پرورش شتر دوکوهانه در چین به قرن*ها قبل از میلاد باز می*گردد و سلسله*های مختلف پادشاهی چین از این حیوان برای مقاصد گوناگون استفاده می*کرده*اند.

تاریخچه حضور شتر دوکوهانه درایران روشن نیست، هرچند که درکتاب اوستا کتاب مقدس زرتشتیان که بین سالهای ۵۳۰ تا ۵۷۰ پیش از میلاد نوشته شده*است اشاره*ای فراوان به شتر شده*است اما مشخص نیست که منظور از شتر کدام گونه آن است. برخی معتقدند که منظور از شتر در اوستا شتر دوکوهانه بوده*است و شتر یک کوهانه سال*ها بعد و همزمان با فتوحات ایرانیان در بین النهرین، فلسطین و مصر به ایران وارد شده*است. این فرضیه مبتنی بر نقش*هایی است که بر روی دیوارهای تخت جمشید، که در فاصله زمانی بین قرن ۶ یا ۷ پیش از میلاد ساخته شده می*باشد در جاده ابریشم که نقش بسیار مهمی را در تجارت دنیای قدیم بازی می*کرد، از شتر دوکوهانه جهت حمل و نقل ابریشم و سایر محصولات تجاری استفاده می*شد. استفاده وسیع از شتر یک کوهانه برای مقاصد عمومی، بارکشی ومیزان تولید سریع گوشت و شیر منجر به عقب نشینی تدریجی شتر دوکوهانه به طرف مناطق شمالی وکشورهائی نظیر قزاقستان ازبکستان مغولستان وغیره گردید جایی که شرایط آب و هوایی و دیگر شرایط اقلیمی برای شتر یک کوهانه بسیار دشوار بوده و ناچار بوده*اند که از شتر دوکوهانه استفاده کنند. زیرا شترهای دوکوهانه دارای سم*های مقاومی برای راه رفتن در زمین*های سنگلاخی بوده*اند و همچنین به علت پشم وکرک زیادی که در بدن داشته*اند در هوای سرد و باد و طوفان*هایی که معمولاً در مناطق سرد و خشک مغولستان و دامنه کوه*های هیمالیا وجود داشته حفاظت می*شده*اند و بنابر این احتمال می*رود نسل شترهای دوکوهانه موجود درایران از نسل شترهای ترددی فوق باشد. تعداد فعلی شترهای دوکوهانه در جهان حدود ۲ میلیون نفر می*باشند که در کشورهای چین، مغولستان و افغانستان و آسیای مرکزی و به میزان کمتر در ایران و ترکیه و آذربایجان پراکنده*اند.

تعداد شترهای دوکوهانه در ایران کمتر از یکصد نفر برآورد گردیده*است که در مناطق شمال غربی و شرق کشور (استان اردبیل و گلستان) زیست می*کنند که به علت عدم حمایت در تأمین آب و نهاده*های دامی (علوفه و...) و اعتبارات بانکی شترداران در حال انقراض جدی می*باشند.

خصوصیات نژادهای شتر دوکوهانه: شترهای دوکوهانه دارای استخوان*های بزرگ و قوی، پاهای نسبتاً کوتاه، کوهان گرد، لب*های بزرگ، پوشش پشمی ضخیم، کف پاهای بزرگ و مسطح می*باشند. میانگین محصول پشم وکرک آن*ها سالیانه پنج کیلوگرم و در حیوانات نر بالغ، بیش از هشت کیلوگرم و در نرهای اخته شده به ده کیلوگرم می*رسد. رنگ شترهای دوکوهانه، اغلب قهوه*ای تیره بوده و وزن زنده آن*ها به ۷۵۰ تا ۸۵۰ کیلوگرم می*رسد که درنتیجه وزن لاشه آنها ۳۷۵ تا ۴۲۵ کیلوگرم می*باشد. دوره شیردهی آن*ها ۱۶۰ روز بوده و در یک دوره شیردهی ۷۰۰ تا ۸۰۰ لیتر شیر تولید می*کنند که از این مقدار ۳۰۰ لیتر برای مصرف انسان و بقیه به خوراک دیلاق*ها می*رسد. شیر آن*ها از لحاظ ویتامین C خیلی غنی بوده و می*توان از آن به راحتی فرآورده*های لبنی تهیه نمود که این امر در شترهای یک کوهانه نیاز به افزودن بعضی مواد از جمله کلرید کلسیم دارد. بلوغ آن*ها در چهارسالگی بوده و جفتگیری آنها فصلی می*باشند. دوره آبستنی آن*ها ۱۳ ماه طول می*کشد. به ازای هر ۱۶ تا ۲۵ نفر شتر ماده دوکوهانه، یک نفر شتر نر دوکوهانه بسته به توان شتر نر و تغذیه آن جهت جفتگیری نیاز می*باشد. میانگین وزن دیلاق*های آنها در بدو تولد به ۳۵ کیلوگرم می*رسد.هر نفر شتر دوکوهانه روزانه در حدود ۱۴ کیلوگرم ماده خشک مصرف می*کند. شتر ماده دوکوهانه روزانه در فصل تابستان ۳۵ تا ۴۰ لیتر و در فصل زمستان ۲۰ تا ۲۵ لیتر و شتر نر دوکوهانه در فصل تابستان ۴۰ تا ۵۵ لیتر و در فصل زمستان ۲۰ تا ۳۵ لیتر آب می*آشامد.

شتر دوکوهانه باتوجه به ساختمان بدنی خاص خود به شرایط آب و هوای سرد خشک تطابق یافته*است و قادر است در راه*های کوهستانی و پربرف رفت و آمد نماید. شتر دوکوهانه می*تواند در تابستان تا درجه حرارت ۳۰ درجه سانتی گراد و در زمستان تا درجه حرارت ۳۰ـ درجه سانتی گراد را به خوبی تحمل نماید. متوسط باری را که شتر دوکوهانه می*تواند حمل نماید ۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلوگرم می*باشد که این موضوع مستقیماً با وضع جسمانی و مسافتی را که باید طی نماید بستگی دارد و در مسافت*های کوتاه (۱۵ـ۵ کیلومتر) می*توان مقدار بار را تا ۲۵۰ و حتی ۳۰۰ کیلوگرم افزایش داد.

Konrashov (۱۹۵۸) اندازه*های متوسط بدن شتر دوکوهانه در چین را بدین شرح گزارش نموده*است :
ارتفاع شتر تا بین دوکوهان در شتر در شتر ماده ۱۸۰ سانتی متر و در شتر نر ۱۸۵ سانتی متر و طول بدن در شتر ماده ۱۶۳ سانتی متر و در شتر نر ۱۶۸ سانتی متر می*باشد.
بلندی شترهای دوکوهانه مغولستان بین ۱۸۰ تا ۲۰۰ سانتی متر و وزن متوسط زنده آنها ۴۶۰ کیلوگرم است. قطر کوهان*ها بین ۳۵ تا ۴۰ سانتی متر است که درشترهای فربه دوکوهان مجموعاً بیش از ۱۰۰ کیلوگرم چربی دارند. شترهای مغولستان سری کوچک، سینه*ای پهن و پاهایی تقریباً مستقیم
دارند.


شترهای دوکوهانه در ایران


عضی از عشایر ایران شترهای دوکوهانه نر را با شترهای ماده یک کوهانه تلاقی می*دهند که شترهای دورگ حاصله در نسل اول یک کوهانه بوده و کوهان آن کشیده تر از کوهان شترهای یک کوهانه می*باشد و در مجموع خوش اندام و دارای سرکوچک، گردن کلفت و کشیده، دم کوتاه، پشم بلند و مجعد روی پیشانی، پس سر و زیر چانه بوده و یکی از خصوصیات مشخص آنها در نسل اول این است که همیشه سنگین تر از پدر و مادر خود بوده و وزن آنها به نهصد تا نهصد و پنجاه کیلوگرم می*رسد و دارای ظرفیت انجام کارهای سخت تری نسبت به شتر دوکوهانه می*باشد.

عشایر کشورمان از این دورگ*ها جهت حمل بار بیشتر وعبور از مناطق صعب العبور که شتر دوکوهانه قادر به رفتن از آنجا نمی*باشد استفاده می*کنند. البته این تلاقی بین اولاد نسل اول به بعد به لحاظ ضعیف و غیرطبیعی بودن و مرگ و میر زیاد نتاج آنها توصیه نمی*شود.

به نظر می*رسد که در شرایط فعلی به علت قلت جمعیت آنها، وجود همخونی باعث خواهد گردید که انقراض نسل این نوع شتر شدیدتر گردد که راه از بین بردن آن وارد نمودن خون جدید در گله می*باشد. بنا به تجربه شترداران یکی از راه*های تکثیر شترهای دوکوهانه در کشور وارد نمودن خون جدید در گله، انجام تلاقی تدریجی بین دورگ*های حاصله از تلاقی شتر نر دوکوهانه با ماده یک کوهانه وشتر ماده یک کوهانه با شتر نر دو کوهانه در طی سه نسل می*باشد که نتایج حاصله در تلاقی تدریجی در نسل سوم (F۳)، شتر دوکوهانه با درجه خلوص خونی ۹۴ درصد می*باشد.