تولیدمثل در حیوانات خیلی مهم است حتی امکان دارد برخی حیوانات توانایی باردار شدن را نداشته باشند و باید از روش تلقیح مصونوعی باید استفاده کرد.
تلقیحات مصنوعی عبارت است از بارور کردن مادیان یا حیوان ماده بدون انجام جفت گیری! و مداخله فیزیکی نریون! با این شکل که اسپرم حیوان نر گرفته می شود و بعد انجام یک سری پروسه این اسپرم در حیوان ماده ای که آماده جفت گیری است به وسیله ابزار مخصوص تلقیح می شود!
اکنون تلقیح مصنوعی به یک فن آوری کاربردی با قدمت پنجاه ساله مبدل شده است و سطح وسیع در جمعیتهای گاوهای شیری برای کاهش هزینه نگهداری گاو نر و همچنین سرعت بخشیدن به پیشرفت ژنتیکی انجام می گیرد. تلقیح مصنوعی برنامه‌های تست نتاج را در مقیاس گسترده امکان پذیر می کند برای استفاده از این تکنیک روشهای دیگری برای انجماد اسپرم با نیتروژن مایع و رقیق کردن اسپرم ابداع گردیده است. در بعضی از کشورها همانند دانمارک و هلند استفاده عملی از تلقیح مصنوعی در صد درصد گاوداریها انجام می گیرد.
راهنمایی جهت انجام یک تلقیح مصنوعی موفق
تلقیح مصنوعی (AI) تنها راه حصول حداكثر بازده ژنتیكی و حداقل سازی بیماریهای تولید مثلی است. به علاوه تلقیح مصنوعی جایگزین اقتصادی و مقرون به صرفه ای برای تلقیح طبیعی است بدون اینكه خطرات و آسیبهای نگهداری گاونر را به همراه داشته باشد.
بهر حال تلقیح مصنوعی نیازمند تضمینیست كه تكنیكهای با مهارت بالا و تكنیكهای مدیریتی لازم جهت كسب بازده مناسب از آن، اجرا شود. موفقیت در برنامه تولید مثلی با معیار فاصله گوساله زایی كه اغلب تابعی از روزهایی است كه تا اولین تلقیح (بعد از زایمان) فاصله می افتد سنجیده میشود. تمامی گله‌ها در هر زمان مشخصی، گاوهایی در دوره باز(در فاصله زایمان تا تلقیح منجر به آبستنی) دارند. بهر حال گاوهایی كه در دوره 85 روزگی بعد از زایمان آبستن نشده اند، حتی اگر فاصله گوساله زایی مطلوب باشد، میتوانند یك مشكل اقتصادی جدی ایجاد كنند.
چه موقع تلقیح نماییم ؟
زمان مناسب تلقیح گاو بسته به این است که اولین ایستا فحلی چه زمان اتفاق افتاده باشد برای دستیابی به بهترین نرخ آبستنی باید گاوها و تلیسه‌ها را از بین ده تا چهارده ساعت پس از مشاهده اولین ایستا فحلی تلقیح نمود یعنی گاوهائی که اولین ایستا فحلی آنها در صبح اتفاق افتاده باشد باید در اواخر بعداز ظهر تلقیح نمود و گاوهائیکه در عصر فحل شده اند لازم است صبح روز بعد (قبل از ساعت 10) تلقیح شوند این روش قانون صبح _بعد از ظهر میگویند. زمان مناسب تلقیح باعث میشود تا تعدادی بیشتری اسپرم سالم به تخمکها رسیده٬ عمل لقاح بصورت مناسب انجام شود. تلقیح زود هنگام گاوها باعث میشود بسیاری از اسپرمها قبل از تخمک اندازی نابود شوند٬ از سوی دیگر تلقیح دیر هنگام باعث پیر شدن تخمک شده و قبل از رسیدن اسپرمها فعالیت تخمک از بین میرود. در صورتیکه قانون صبح٬ بعد از ظهر به خوبی رعایت شود درصدآبستنی افزایش می یابد.
در پایان لازم به ذکر است حفظ یک برنامه فحل یابی موفق باعث تولد گوساله‌های بیشتر و تولید شیر زیادتر در گله میشود و این بدان مفهوم است که سود و بهره وری بیشتری در انتظار گاودار است.
چهار قدم برای موفقیت در تلقیح مصنوعی گاو
یك برنامه تلقیح مصنوعی موفق نیازمند رعایت نكات زیر است:
1- تشخیص فحلی
2- اسپرم با كیفیت
3- آماده سازی مناسب اسپرم
4- جایدهی و تخلیه صحیح اسپرم
تشخیص فحلی در گاو
انجام یک زایش 12 ماهه به تشخیص فحلی مناسب و زمان دقیق تلقیح بستگی دارد در واقع می توان گفت تشخیص فحلی گله شما یکی از مهم ترین عوامل تولید مثلی گاوداری است توصیه میشود که حتماً شخصی مسئول فحل یابی در گله باشد و در صورت نبودن آن شخص باید فرد دیگری وظیفه فحل یابی را به عهده بگیرد. هر چه زمان برای آموزش فحل یابی به کارگران صرف کنید در صد موفقیت فحل یابی و نهایتا تولید مثل افزایش می یابد. نخستین گام در یک برنامه تشخیص فحلی موفق شماره زنی واضح گاوها می باشد تا بتوان گاومورد نظر را از فاصله دور تشخیص داد.
اعمال تخصص در تشخیص فحلی با شناسایی گاو (فحل) و جمع آوری اطلاعات شروع میشود. ثبت اطلاعات با بر آوردی ازDUE و تاریخ زایمان شروع میشود. هر تاریخی كه فحلی پس از زایمان مشاهده شده است باید ثبت شود حتی اگر برای تلقیح بسیار زود باشد و گاو فحل تلقیح نشود. یك تقویم تولید مثلی 21 روزه به صورت یك سیستم عالی جهت ثبت وقایع تولید مثلی عمل میكند، زیرا یك بخش از تشخیص فحلی در فكر آینده بودن جهت پیش بینی دوره فحلی پیش رو است. به این دلیل كه نسبت آبستنی به ازای اولین تلقیح باید بین 50 تا 60 در صد باشد، پیش بینی كردن تكرار تلقیحها صحت تشخیص فحلی را ازطریق جستجوی زیركانه علایمی از فحلی همانند : 1- عدم تمایل به غذا 2- افت ناگهتانی تولید شیر 3- تغییر رفتار وبی قراری و4- افزایش جریان مایع زلال ( از واژن )، افزایش میدهد. كمك وسایل تشخیص فحلی با درجه‌های متفاوتی از موفقیت بكار گرفته شده اند. تیزر(TEASER) یا گاوهای نر ناتوان از فعالیت جنسی باعث فراهم شدن افزایشی در فعالیت جنسی میشوند كه این احتمال یافتن یافتن گاو فحل را افزایش میدهد. به هر حال اینگونه دامهای GOMER شانس صدمات بویژه در محیطهای بسته، كفهای لغزندهوحصارهای نگهداری را بالا میبرند.
چسبهای كپل و رنگهای قاعده دمی وقتی كه درست و صحیح استفاده و تفسیر شوند، ممكن است مفید باشند.بیشترین ارزش این توصیه اینست كه به این حقیقت توجه شود كه گاوها بسیار نزدیك به فحلی مشاهده شوند.در حالیكه وسایل كمكی تشخیص فحلی دارای جایگاهی در برنامه تلقیح مصنوعی است،تصمیم نهایی برای تلقیح گاو هنوز محتاج قضاوت (در مورد نتیجه این وسایل) است.
موقع فحل یابی در گاو
بطور کلی متوسط زمان فحلی گاوها حدود 14 ساعت است و 25% از گاوها نیز 8 ساعت فحلی نشان میدهند بنابراین اگر شما گاوها را روزانه یک بار مورد مشاهده قرار دهید حدود 50% گاوهای فحل را تشخیص میدهید در حالیکه روزانه دو بار مشاهده با فاصله زمانی یازده الی سیزده ساعت این عدد را به 80%میرساند از سوی دیگر روزانه چهار مرتبه مشاهده گاوها و هر مرتبه به مدت 20 الی 30 دقیقه باعث میشود که 95% گاوهای فحل را تشخیص داده شوند. عواملی همچون بیماری٬ آب و هوا وشرایط بستر بر طول فحلی اثر میگذارند. گاوها در آب و هوای بسیار گرم و شرجی یا بسیار سرد مدت زمان کوتاهتری نشان میدهند. بهترین زمان مشاهده گاوهای فحل صبح زود قبل از شیر دوشی و خوراک دهی٬ اوایل بعد از ظهر و اواخر غروب است.
این زمانها مناسب ترین اوقاتی هستند که میتوان فحلی را دید. به طور کلی گاوهایی که ایستاده و اجازه میدهند گاوهای دیگر روی آنها بپرند فحل می باشند ایستا فحلی اولین علامت فحل یابی است و تخمک اندازی 25 الی 30 ساعت پس از اولین پرش گاوها بر روی گاو فحل اتفاق میافتد. دیگر علائم فحلی که قبل از ایستا فحلی به چشم می آید. تلاش گاو فحل برای پریدن بر روی دیگر گاوها٬ گذاشتن سر بر قسمت خلفی بدن گاوهای دیگر٬ ادرار کردن زیاد٬ خارج شدن موکوس از دستگاه تناسلی و قرمز شدن فرج گاو است٬ تیز شدن گوشها٬ کثیف شدن پهلو و کپل گاو آزرده شدن ابتدای دم گاو و نیز از دیگر علامتها برای تشخیص فحلی است. یک تا سه روز پس از ایستا فحلی گاو خونریزی اندکی٬ در ناحیه فرج گاو دیده میشود که نشان دهنده آنست که گاو فحل بوده است و این خونریزی هیچ ارتباطی با تخمک اندازی و آبستنی یا عدم آبستنی گاو ندارد. اصولا گاوهائیکه آبستن نشده باشند هجده روز پس از خونریزی فوق دوباره فحل میشوند.
اهمیت اولین فحلی گاو
فحل یابی صحیح٬ کلید موفقیت تولید مثل گله و ایستا فحلی بهترین نشانه برای تشخیص فحلی می باشد. مشاهده اولین فحلی گاوها در حدود روز چهلم پس از زایمان یکی از شاخصهای مهم تولید مثلی گاوداری است که برای برنامه ریزی مرتب باید به آن دست پیدا کرد. البته گاوهایی که دارای چرخه‌های فحلی نا منظم بوده و یا تلیسه‌هایی که دچار سوء تغذیه بوده اند٬ ممکن است اولین فحلی خود را دیر تر از شرایط طبیعی بروز دهند. ضمناً گاوهایی که جیره غذایی آنها حاوی فلوئور زیادی است دچار تاخیر در بروز اولین فحلی خواهند شد. در صورتی که اولین فحلی نرمال گاوها به تعویق افتد٬ دامها دیر تر تلقیح شده و متوسط فاصله زایش گاوداری افزایش می یابد که در مجموع ضرر اقتصادی حاصله باعث کاهش پیشرفت گله خواهد شد.
اسپرم با كیفیت
یك برنامه تلقیح مصنوعی به تعهد، زمان و پول نیازمند است. اساس موفقیت برنامه با محصولی با كیفیت از یك شركت تلقیح مصنوعی قابل اعتماد شروع می شود. در حالیكه مطالعات نشان داده است كه كیفیت خوب اسپرم وقتی كه به خوبی نگهداری شود در طول زمان تخریب نمیشود، لیكن به خاطر اینكه مشخصات گاو نر هر سال دو بار ثبت میشو دتوجه عمده ای باید به به نگهداری تعداد زیاد اسپرم برای بیش از 6 تا 7 ماه بكار برد. هر مشخصه جدیدی از گاو نر كه گاو نربهتی را ارائه دهد باید بخشی از برنامه تولید مثلی گردد. وقتی كیفیت اسپرم مورد تردید است یك نمونه آن باید توسط شركت تلقیح مصنوعی امتحان گردد تا ملا ك مقایسه در برآورد كیفیت اصلی اسپرم باشد.
آماده سازی اسپرم گاو
وقتی اسپرم منجمد از مخزن نیتروژن بیرون می آید باید در دمای ثابت 32 در جه فارنهایت نگهداری شود. سطح نیتروژن در تانك باید پیوسته تحت نظر باشد. اگر ازت دور از اسپرم باشد، اسپرم خراب خواهد شد. هیچگاه اسپرم را مجددا منجمد نكنید. وقتی یك میله اسپرم (STRAW) رااز ظرف پایه دار (GOBLET) بر میدارید باید دقت به خرج دهید. (برای اینكار) از پنس استفاده كنید. ظرف پایه دار را اقلا 2اینچ (5سانتیمتر) پایین تر از بالای گردن تانك نگهدارید آنهم برای كمتر از 10 ثانیه طوریكه در طول نگهداری میله اسپرم در معرض تغییرات دما قرار نگیرد برای به حد اقل رساندن زمان لازم برای جابجا كردن، میله اسپرم را به ترتیب فهرست و (شماره) گاو نر قرار دهید. درجه حرارت عمومی ذوب اسپرم 95 درجه فارنهایت است، برای مدتی بین حداقل 4 ثانیه تا حد اكثر15 ثانیه. برخی سازمانها توصیه‌های متفاوتی برای ذوب اسپرم دارند، به این ترتیب بهتراست وقتی اسپرم را تهیه مینمایید برای لستفاده از توصیه‌های اختصاصی ذوب اسپرم سؤال نمایید.
( برای ذوب ) هر دو نوع وسیله واحدهای ذوب الكتریكی (CITO) و یا بطریهای نوع حرارتی كافی است. درجه حرارت ذوب باید پیوسته تحت نظر باشد مخصوصا وقتی تعدادی از واحدها با هم ذوب میشوند. وقتی اسپرم ذوب شد، خشكش كنید، نوك آنرا بچینید و در داخل تفنگ تلقیحی كه قبلا گرم شده است وارد كنید. از اینكه ظرف در حال ذوب اسپرم را در معرض نور مستقیم آفتاب قرار دهید خود داری كنید. تفنگ تلقیح را زی لباس قرار دهید تا از شوك سرمایی محافظت شود و گاو را با سرعت هرچه تمامتر تلقیح كنید. بیش از آن تعداد میلاه اسپرمی كه بتوانید در مدت 5 دقیقه استفاده كنید ذوب نكنید.
جایدهی (تخلیه) صحیح اسپرم